اچ‌پی‌وی؛ ویروسی شایع، نه برچسبی اخلاقی

دکتر حمید حاجیان، دکترای حرفه‌ای و دانشجوی تخصص داخلی در دانشگاه علوم پزشکی تهران: همه آنچه باید درباره راه‌های انتقال، پیشگیری، درمان و واکسن ویروس پاپیلومای انسانی بدانید.

کمتر بیماری‌ای به اندازه زگیل تناسلی با شرم و سوءظن همراه است. بسیاری گمان می‌کنند این ویروس فقط سراغ افراد بی‌بندوبار می‌رود و پیدا شدنش در یک زوج یعنی خیانت. همین نگاه باعث می‌شود خانواده‌ها از «واکسن زگیل» هم فاصله بگیرند.

این نگرانی‌ها از دغدغه‌هایی محترم می‌آیند و باید جدی گرفته شوند. اما پاسخ علم روشن است. HPV شایع‌ترین عفونت آمیزشی جهان است و تقریباً همه انسان‌ها در طول عمر با آن روبه‌رو می‌شوند. واکسن آن هم پیش از هر چیز واکسن پیشگیری از سرطان است و هیچ مطالعه معتبری نشان نداده که رفتار جنسی را تغییر دهد.

در این گزارش، بر پایه داده‌های سازمان جهانی بهداشت، مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) و مطالعات بزرگ بین‌المللی و ایرانی، راه‌های واقعی انتقال این ویروس، باورهای نادرست درباره آن، و فواید و عوارض واکسن را بی‌کم‌وکاست مرور می‌کنیم.

ویروسی شایع‌تر از آنچه فکر می‌کنیم

ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV خانواده بزرگی از ویروس‌هاست. شایع‌ترین عفونتی است که از راه تماس جنسی منتقل می‌شود. بیشتر افرادی که زندگی جنسی دارند، دست‌کم یک بار در عمر به آن آلوده می‌شوند و اغلب هرگز متوجه نمی‌شوند.

در بیشتر افراد، بدن ظرف یک تا دو سال ویروس را پاک می‌کند. اما در گروهی کوچک، عفونت باقی می‌ماند و ممکن است سال‌ها بعد به بیماری برسد.

انواع این ویروس دو گروه اصلی دارند:

• انواع کم‌خطر (۶ و ۱۱) حدود ۹۰ درصد زگیل‌های تناسلی را ایجاد می‌کنند. این زگیل‌ها سرطانی نیستند، اما آزاردهنده‌اند، عود می‌کنند و فشار روانی سنگینی دارند.
• انواع پرخطر (به‌ویژه ۱۶ و ۱۸) عامل تقریباً همه سرطان‌های دهانه رحم‌اند. بخشی از سرطان‌های مقعد، آلت تناسلی مردانه و ته حلق هم کار همین انواع است. پس HPV فقط مسئله زنان نیست.

طبق برآورد آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان، در ایران هر سال حدود ۱۲۶۰ زن به سرطان دهانه رحم مبتلا می‌شوند و حدود ۷۴۰ نفر جان خود را از دست می‌دهند. شمار مبتلایان در ایران کمتر از میانگین جهان است، اما چون بیماری اغلب دیر تشخیص داده می‌شود، سهم بالایی از بیماران فوت می‌کنند.

HPV چگونه منتقل می‌شود؟

پاسخ کوتاه این است: راه اصلی، تماس نزدیک پوست یا مخاط ناحیه تناسلی است. راه‌های غیرجنسی هم وجود دارند، اما سهمشان کم است. توالت و استخر و ظرف مشترک هم در عمل نقشی ندارند. جدول زیر خلاصه شواهد علمی است:

۱. تماس جنسی؛ راه اصلی

برای انتقال، دخول کامل لازم نیست و تماس پوست با پوست ناحیه تناسلی کافی است. به گفته سازمان جهانی بهداشت، تقریباً همه کسانی که زندگی جنسی دارند، در مقطعی از عمر به این ویروس آلوده می‌شوند. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) هم صریحاً می‌گوید حتی کسی که فقط یک شریک زندگی داشته، ممکن است HPV بگیرد.

فرد آلوده اغلب هیچ علامتی ندارد و بی‌آنکه بداند ویروس را منتقل می‌کند. بیشتر مردان آلوده هرگز علامتی پیدا نمی‌کنند و برای ویروس آزمایش تأییدشده‌ای هم ندارند. به همین دلیل مردان ناقل خاموش مهمی هستند.

انتقال در هر دو جهت رخ می‌دهد. در یک مطالعه بزرگ در کانادا روی زوج‌های تازه، انتقال از زن به مرد دست‌کم به اندازه انتقال از مرد به زن بود. پس نمی‌توان یکی از زوجین را «منشأ» یا «مقصر» دانست. رابطه دهانی هم می‌تواند ویروس را به دهان و حلق برساند.

در دخترانی که هیچ رابطه جنسی نداشتند، عفونت نادر بود اما صفر نبود. پژوهشگران تماس تناسلی بدون دخول را توضیح محتمل آن دانستند. زگیل معمولاً چند هفته تا چند ماه پس از آلودگی ظاهر می‌شود، اما گاهی سال‌ها بعد. سرطان‌ها معمولاً سال‌ها و حتی دهه‌ها پس از عفونت پدید می‌آیند.

۲. ویروسی که سال‌ها پنهان می‌ماند؛ زگیل همیشه نشانه خیانت نیست

ویروس می‌تواند ماه‌ها و حتی سال‌ها بی‌صدا در بدن بماند. CDC در این باره صریح است: هیچ راهی برای دانستن اینکه فرد چه مدت آلوده بوده یا چه کسی ویروس را به او منتقل کرده، وجود ندارد.

مطالعه‌ای در آمریکا نشان داد بیشتر عفونت‌هایی که در زنان میانسال تازه کشف می‌شوند، به رفتار جنسی گذشته برمی‌گردند، نه زمان حال. یعنی ویروسی که سال‌ها پیش، شاید حتی پیش از ازدواج، وارد بدن شده، ممکن است دوباره فعال و قابل‌کشف شود. ضعف سیستم ایمنی هم به ماندگاری و ظهور دوباره ویروس کمک می‌کند.

البته رابطه جدید هم یکی از توضیح‌هاست و علم درباره یک فرد خاص نمی‌تواند حکم قطعی بدهد. نتیجه روشن است: زگیل یا تست مثبت به‌تنهایی دلیل خیانت هیچ‌یک از زوجین نیست. مطالعات بیمارستانی در ایران هم نشان داده‌اند بخش قابل توجهی از مبتلایان به زگیل تناسلی افراد متأهل‌اند.

پس زن یا مردی که در تمام عمر وفادار بوده، ممکن است از همسری آلوده شود که سال‌ها پیش در معرض ویروس قرار گرفته است. همین نکته کلید بحث واکسن است: واکسن HPV از همسر وفادار محافظت می‌کند.

۳. از مادر به نوزاد

ویروس ممکن است هنگام زایمان به نوزاد برسد. در یک مرور جامع، حدود ۲۸ درصد نوزادان مادران آلوده پس از زایمان طبیعی و حدود ۱۵ درصد پس از سزارین ردی از ویروس داشتند. در بخش کوچکی از موارد، انتقال پیش از تولد هم رخ می‌دهد. بیشتر این موارد گذراست و در ماه‌های اول زندگی پاک می‌شود.

عارضه جدی آن، یعنی زگیل‌های راجعه حنجره در کودک، نادر است. در مطالعه‌ای در دانمارک، از هر هزار کودکی که مادرشان در بارداری زگیل تناسلی داشت، حدود هفت کودک به این بیماری مبتلا شدند. سزارین فقط به خاطر HPV توصیه نمی‌شود و محافظت کامل هم نمی‌دهد. هیچ سازمان معتبری هم شیردهی را به خاطر HPV منع نکرده است.

۴. از دست و از یک نقطه بدن به نقطه دیگر

لمس زگیل و سپس لمس جای دیگری از بدن ممکن است ویروس را جابه‌جا کند. ردی از ویروس روی دست افراد آلوده هم پیدا شده است. اما مطالعه‌ای در کانادا نشان داد این ردها بیشتر حاصل تماس تناسلی‌اند و انتقال از راه دست سهم مهمی ندارد. شستن دست با آب و صابون پس از لمس یا درمان زگیل کافی است.

۵. بوسه

بوسه معمولی خانوادگی، مثل بوسیدن گونه و دست، هیچ نقشی در انتقال ندارد. زگیل تناسلی هم با بوسه منتقل نمی‌شود. برخی مطالعات کوچک نشان داده‌اند بوسه عمیق ممکن است در آلودگی دهان سهم کوچکی داشته باشد، اما شواهد محدود است.

۶. توالت، حمام، حوله و اشیا

طبق سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) و دیگر منابع معتبر، زگیل تناسلی از راه توالت فرنگی، حوله، لیوان، قاشق و ظرف مشترک منتقل نمی‌شود. استخر، حمام عمومی، دست دادن و بغل کردن هم نقشی در انتقال آن ندارند.

در برخی پژوهش‌ها ردی از DNA ویروس روی توالت فرنگی یا لباس زیر پیدا شده است. اما خود پژوهشگران تأکید کرده‌اند که وجود DNA به معنای ویروس زنده و عفونت‌زا نیست و شاهدی بر انتقال از این راه نیست. با این حال، احتیاط منطقی این است که تیغ، حوله خیس و وسایل شخصی‌ای که مستقیماً با ناحیه تناسلی تماس دارند، مشترک استفاده نشوند.

۷. ابزار پزشکی و دود جراحی

ردی از ویروس روی برخی پروب‌های سونوگرافی واژینال پیدا شده، هرچند موردی از انتقال به بیمار ثبت نشده است. این ویروس در برابر بسیاری از ضدعفونی‌کننده‌های رایج، از جمله الکل، مقاوم است. به همین دلیل این ابزار باید با غلاف یک‌بار مصرف و ضدعفونی سطح بالا به کار رود.

چند گزارش محدود هم از ابتلای جراحان و پرستارانی وجود دارد که با لیزر زگیل را درمان کرده بودند. به همین دلیل CDC توصیه می‌کند درمان زگیل با لیزر یا سوزاندن، در اتاق دارای تهویه و با دستگاه مکنده دود انجام شود.

۸. خون

ردی از DNA ویروس در خون برخی اهداکنندگان، از جمله در مطالعه‌ای کوچک در ایلام، پیدا شده و در حیوانات آزمایشگاهی انتقال از راه خون نشان داده شده است. اما هیچ مورد ثابت‌شده‌ای از انتقال با تزریق خون در انسان گزارش نشده و هیچ سازمان معتبری HPV را بیماری منتقله از خون نمی‌داند.

۹. زگیل دست و پا فرق دارد

زگیل‌های معمولی دست و کف پا را انواع دیگری از این ویروس ایجاد می‌کنند. این زگیل‌ها از تماس پوستی و کف مرطوب رختکن و استخر منتقل می‌شوند و هیچ ربطی به رابطه جنسی ندارند. هر زگیلی، زگیل تناسلی نیست.

۱۰. زگیل تناسلی در کودکان

در نوزادان و کودکان زیر ۳ تا ۴ سال، زگیل تناسلی اغلب هنگام زایمان یا از دست مراقب آلوده، مثلاً هنگام حمام و تعویض پوشک، منتقل می‌شود. پس نباید فوراً به اتهام منجر شود. در کودکان بزرگ‌تر احتمال سوءاستفاده بیشتر است و ارزیابی دقیق و محرمانه پزشک متخصص برای حمایت از کودک لازم است.

چه چیزهایی خطر را بیشتر می‌کند؟

داشتن شریک جنسی جدید در هر سنی عامل خطر عفونت تازه است. ضعف سیستم ایمنی، مثلاً در اثر HIV یا داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، ماندگاری ویروس را بیشتر می‌کند. سیگار هم با ماندگاری بیشتر ویروس در دهان همراه بوده است. در مقابل، واکسن، وفاداری متقابل، ختنه و کاندوم خطر را کم می‌کنند؛ در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

آیا واکسن به بی‌بندوباری منجر می‌شود؟

این پرسش در چند کشور با داده‌های واقعی و در مقیاس بزرگ بررسی شده است. پژوهشگران به‌جای پرسیدن از نوجوانان، نشانه‌های عینی را سنجیده‌اند؛ مثل بارداری در نوجوانی و ابتلا به بیماری‌های آمیزشی.

• آمریکا، ۲۰۱۲ (مجله Pediatrics): پرونده پزشکی حدود ۱۴۰۰ دختر ۱۱ تا ۱۲ ساله تا سه سال بررسی شد. نشانه‌های فعالیت جنسی در دختران واکسن‌زده و واکسن‌نزده تفاوت معناداری نداشت.
• آمریکا، ۲۰۱۵ (مجله JAMA Internal Medicine): داده‌های بیش از ۲۰۰ هزار دختر ۱۲ تا ۱۸ ساله نشان داد واکسن با افزایش بیماری‌های آمیزشی همراه نبوده است.
• کانادا، ۲۰۱۵ (مجله انجمن پزشکی کانادا): در بزرگ‌ترین مطالعه، روی بیش از ۲۶۰ هزار دختر در استان انتاریو، واکسن هیچ اثر معناداری بر بارداری نوجوانی یا بیماری‌های آمیزشی دیگر نداشت.
• مرور نظام‌مند ۲۰۱۶: پژوهشگران حدود ۲۰ مطالعه را کنار هم گذاشتند و به نتیجه‌ای یکسان و تکرارشده رسیدند: واکسن به رفتار جنسی پرخطر منجر نمی‌شود.

منطق ساده هم همین را می‌گوید. بهترین سن تزریق ۹ تا ۱۴ سالگی است؛ سال‌ها پیش از ازدواج، مثل دیگر واکسن‌های دوران مدرسه. برای تزریق لازم نیست هیچ صحبتی درباره رابطه جنسی با کودک شود.

نمونه آشنای دیگری هم داریم. هپاتیت B هم از جمله از راه جنسی منتقل می‌شود. واکسن آن از دهه ۱۳۷۰ در برنامه ملی ایران برای همه نوزادان تزریق می‌شود و هیچ‌کس آن را مجوز بی‌بندوباری نمی‌داند.

تربیت و ارزش‌های فرزندان در خانواده و با گفت‌وگو ساخته می‌شود، نه با یک تزریق. واکسن فقط کاری را می‌کند که برایش ساخته شده: جلوی ویروس را می‌گیرد.

واکسن چقدر مؤثر است؟

پس از نزدیک به دو دهه استفاده، اکنون داده‌های واقعی از جمعیت‌های بزرگ در دست است:

• سوئد (مجله پزشکی نیوانگلند، ۲۰۲۰): در بررسی بیش از ۱٫۶ میلیون دختر و زن، خطر سرطان مهاجم دهانه رحم در کسانی که پیش از ۱۷ سالگی واکسن گرفته بودند، حدود ۸۸ درصد کمتر بود.
• اسکاتلند (۲۰۲۴): در زنانی که در ۱۲ یا ۱۳ سالگی واکسن گرفته بودند، حتی یک مورد سرطان دهانه رحم ثبت نشد.
• انگلستان (مجله لنست، ۲۰۲۱): در گروهی که در ۱۲ تا ۱۳ سالگی واکسینه شده بودند، سرطان دهانه رحم حدود ۸۷ درصد کمتر بود.
• استرالیا: نخستین برنامه ملی را در سال ۲۰۰۷ با واکسن ضدزگیل آغاز کرد. زگیل تناسلی در زنان جوان در دو سال اول ۵۹ درصد کم شد. در مردان جوان هم کاهش یافت، با اینکه پسران هنوز واکسن نمی‌گرفتند؛ چون دختران هم‌سنشان محافظت شده بودند. چند سال بعد، زگیل تناسلی در جوانان استرالیایی به بیماری نادری تبدیل شد.

پیام مهم این داده‌ها: هرچه زودتر، بهتر. در اسکاتلند، اثر واکسن برای تزریق در ۱۲ تا ۱۳ سالگی کامل بود، اما برای تزریق در ۱۷ تا ۱۸ سالگی به حدود ۳۹ درصد رسید. دلیلش این است که واکسن باید پیش از برخورد با ویروس زده شود.

عوارض واکسن: صادقانه و کامل

هیچ دارو یا واکسنی بدون عارضه نیست. عوارض شایع این واکسن موضعی و گذراست. جدول زیر بر اساس برگه رسمی گارداسیل ۹ در سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تنظیم شده است:

تب خفیف، تهوع، سرگیجه و خستگی هم گزارش شده است. بیشتر این عوارض خفیف‌اند و ظرف یکی دو روز برطرف می‌شوند.

• غش کردن: نوجوانان بعد از هر تزریقی ممکن است غش کنند. این واکنش به استرس تزریق است، نه آسیب عصبی. به همین دلیل توصیه می‌شود فرد ۱۵ دقیقه پس از تزریق نشسته یا درازکشیده تحت نظر بماند.
• واکنش آلرژیک شدید: بسیار نادر است؛ طبق برآورد سازمان جهانی بهداشت، حدود ۱٫۷ مورد در هر یک میلیون دوز. این واکنش در محل تزریق قابل درمان است.

چه کسانی نباید واکسن بزنند یا باید صبر کنند؟

• کسی که به دوز قبلی یا اجزای واکسن آلرژی شدید داشته است. برای گارداسیل، آلرژی شدید به مخمر هم منع مصرف است.
• کسی که بیماری حاد متوسط یا شدید دارد؛ تزریق تا بهبودی عقب می‌افتد. سرماخوردگی خفیف مانع نیست.
• زنان باردار؛ تزریق به بعد از زایمان موکول می‌شود. اگر واکسن ناخواسته در بارداری زده شده باشد، مطالعات آسیبی به جنین نشان نداده‌اند. در دوران شیردهی تزریق مجاز است.

شایعه‌های عوارض جدی؛ علم چه می‌گوید؟

در فضای مجازی ادعاهای زیادی درباره عوارض جدی این واکسن دست‌به‌دست می‌شود. این ادعاها در مطالعات بسیار بزرگ بررسی شده‌اند:

• ناباروری و نارسایی تخمدان: مرورهای مستقل علمی هیچ شواهد معتبری برای آن نیافته‌اند. در مارس ۲۰۲۵، یک دادگاه فدرال آمریکا هم شکایت‌های مربوط به نارسایی تخمدان و اختلال ضربان قلب ایستاده (POTS) را به دلیل نبود شواهد علمی رد کرد.
• بیماری‌های خودایمنی و ام‌اس: مطالعه‌ای روی بیش از ۲ میلیون دختر در فرانسه، مطالعات بزرگ در کشورهای اسکاندیناوی و مرور مؤسسه کاکرین (۲۰۱۸) افزایش معناداری نیافته‌اند.
• سندرم گیلن‌باره: مطالعه‌ای در انگلستان روی حدود ۱۰ میلیون دوز تزریق‌شده، افزایش خطر را نشان نداد.
• گزارش‌های مرگ در سامانه‌های داوطلبانه: در این سامانه‌ها هر کس می‌تواند هر رویدادی را گزارش کند. ثبت یک گزارش به معنای اثبات ارتباط آن با واکسن نیست و بررسی این موارد علت مشترکی مرتبط با واکسن نشان نداده است.

ژاپن درس تلخی در این زمینه دارد. این کشور در سال ۲۰۱۳ پس از گزارش‌های رسانه‌ای، توصیه به واکسن را متوقف کرد و پوشش واکسن از حدود ۷۰ درصد به زیر یک درصد رسید. بررسی‌های بعدی ارتباطی میان واکسن و آن علائم نیافتند و ژاپن در سال ۲۰۲۲ توصیه را از سر گرفت. پژوهشگران برآورد کرده‌اند این وقفه به هزاران مورد سرطان و مرگ قابل پیشگیری منجر می‌شود.

کدام واکسن، در چه سنی، چند دوز؟

همه واکسن‌های HPV از زگیل پیشگیری نمی‌کنند. این نکته‌ای است که خریداران در ایران باید حتماً بدانند:

• واکسن‌های چهارظرفیتی و نه‌ظرفیتی (مانند گارداسیل ۴ و گارداسیل ۹) هم از زگیل تناسلی و هم از سرطان‌های مرتبط پیشگیری می‌کنند. واکسن چهارظرفیتی ساخت داخل هم انواع عامل زگیل را دربر می‌گیرد، هرچند داده‌های اثربخشی بالینی آن هنوز در مجلات بین‌المللی منتشر نشده است.
• واکسن‌های دوظرفیتی (مانند سرواریکس و واکسن دوظرفیتی ساخت داخل) فقط در برابر انواع سرطان‌زای ۱۶ و ۱۸ محافظت می‌کنند و از زگیل پیشگیری نمی‌کنند.

در چه سنی و چند دوز؟

بهترین سن ۹ تا ۱۴ سالگی است. در این سن، فرد هنوز با ویروس روبه‌رو نشده و سیستم ایمنی هم پاسخ قوی‌تری به واکسن می‌دهد. به همین دلیل نوجوانان با دوزهای کمتری محافظت کامل می‌گیرند.

دو مرجع اصلی در این زمینه، سازمان جهانی بهداشت و برچسب رسمی واکسن گارداسیل ۹ در سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) همراه با رهنمود CDC، توصیه‌های کمی متفاوتی دارند. جدول زیر هر دو را نشان می‌دهد. سن در این جدول، سن تزریق اولین دوز است. منظور از نقص ایمنی، مواردی مانند ابتلا به HIV یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی است.

چرا یک دوز؟ کارآزمایی‌ها و مطالعات جمعیتی نشان داده‌اند که در نوجوانان و جوانان، یک دوز محافظتی نزدیک به دو یا سه دوز ایجاد می‌کند. سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۲ بر همین پایه برنامه تک‌دوز را مجاز کرد و تا پایان ۲۰۲۵ حدود ۹۳ کشور از آن استفاده می‌کردند. با این حال، برچسب رسمی هیچ‌یک از واکسن‌های گارداسیل در آمریکا برنامه تک‌دوز را دربر نمی‌گیرد.

در ایران چه کنیم؟ واکسن در ایران خصوصی و گران است و انتخاب تعداد دوز تأثیر زیادی بر هزینه دارد. تصمیم نهایی را پزشک بر اساس سن، وضعیت ایمنی و دستور سازنده همان واکسن می‌گیرد. برای واکسن‌های دوظرفیتی و ساخت داخل هم باید از دستور سازنده پیروی کرد.

چند نکته عملی:

• در گروه ۹ تا ۱۴ سال، اگر دوز دوم زودتر از ۵ ماه پس از دوز اول تزریق شود، طبق رهنمود CDC یک دوز سوم لازم است.
• اگر فاصله بین دوزها طولانی شد، لازم نیست برنامه از اول شروع شود؛ فقط دوزهای باقی‌مانده تزریق می‌شوند.
• بهتر است همه دوزها با یک نوع واکسن زده شوند. اگر ممکن نبود، پزشک درباره ادامه با واکسن دیگر تصمیم می‌گیرد.
• اگر در میانه برنامه باردار شدید، دوزهای باقی‌مانده به بعد از زایمان موکول می‌شود.
• در حال حاضر دوز یادآور پس از کامل شدن برنامه توصیه نمی‌شود.
• پسران و مردان: واکسن آن‌ها را از زگیل و سرطان‌های مقعد، آلت و حلق محافظت می‌کند و از انتقال ویروس به همسر آینده‌شان جلوگیری می‌کند.
• افراد متأهل یا کسانی که قبلاً زگیل داشته‌اند: واکسن ویروس موجود را درمان نمی‌کند، اما در برابر انواعی که فرد هنوز به آن‌ها آلوده نشده، از جمله انواع سرطان‌زا، محافظت می‌دهد. پیش از تزریق آزمایش HPV لازم نیست. سود واکسن در بزرگسالان از نوجوانان کمتر است.
• افراد دچار نقص ایمنی: واکسن ویروس زنده ندارد و برای آن‌ها ایمن است؛ تعداد دوز در جدول بالا آمده است.

وضعیت واکسن در ایران

واکسن HPV تا پایان ۲۰۲۵ در برنامه ملی ایمن‌سازی ایران قرار نداشت و تحت پوشش بیمه‌های پایه هم نیست. مسئولان وزارت بهداشت گفته‌اند فعلاً به دلیل محدودیت‌هایی از جمله بودجه برنامه‌ای برای تزریق رایگان آن ندارند.

نتیجه این وضعیت، پوششی بسیار پایین است. طبق پیمایش ملی سال ۲۰۲۱، کمتر از یک درصد زنان زیر ۴۶ سال واکسن گرفته بودند. در مطالعه‌ای در بابل، ۹۷ درصد والدین هزینه بالا را مانع اصلی دانستند. یعنی در ایران مشکل اصلی بیش از آنکه بی‌اعتمادی باشد، هزینه است.

هزینه هر دوز بسته به نوع واکسن از چند میلیون تا بیش از ۲۰ میلیون تومان است. واکسن را فقط از داروخانه‌های معتبر تهیه کنید، چون باید در یخچال و با زنجیره سرمای مناسب نگهداری شود.

پیشگیری فراتر از واکسن

• وفاداری در زندگی مشترک خطر را به‌شدت کم می‌کند، اما به دلیل آلودگی‌های قبلی و نهفتگی طولانی ویروس، آن را صفر نمی‌کند. واکسن مکمل ارزش‌های خانواده است، نه جایگزین آن.
• ختنه مردان در کارآزمایی‌های بالینی، عفونت با انواع پرخطر HPV را حدود یک‌سوم کم کرد. رواج ختنه در ایران مزیتی واقعی است، اما محافظت کامل نمی‌دهد.
• کاندوم در صورت استفاده همیشگی، خطر آلودگی را حدود ۷۰ درصد کم می‌کند. اما چون همه پوست ناحیه را نمی‌پوشاند، محافظت کامل نیست.
• بهداشت ساده: پس از لمس یا درمان زگیل، دست‌ها را با آب و صابون بشویید؛ در آزمایشگاه، ژل‌های الکلی بر این ویروس اثری نداشته‌اند. از تیغ و وسایل شخصی دیگران استفاده نکنید.
• واکسن پیش از بارداری خطر انتقال به نوزاد را هم کم می‌کند. در استرالیا پس از برنامه ملی واکسن، زگیل‌های راجعه حنجره در کودکان به‌شدت کاهش یافت.
• غربالگری را فراموش نکنید. واکسن همه انواع سرطان‌زا را پوشش نمی‌دهد. زنان حتی پس از واکسن باید آزمایش پاپ‌اسمیر یا تست HPV را طبق توصیه پزشک انجام دهند. در سال ۲۰۲۱ فقط حدود ۴۰ درصد زنان ایرانی در غربالگری شرکت کرده بودند.

اگر زگیل تناسلی گرفتیم

هر برآمدگی تازه در ناحیه تناسلی یا مقعد باید پزشک ببیند، چون برخی ضایعات شبیه زگیل ممکن است بیماری دیگری باشند. طبق رهنمود درمان بیماری‌های آمیزشی CDC (۲۰۲۱)، چند گزینه درمانی وجود دارد:

• کرم‌ها و محلول‌هایی که بیمار خودش در خانه می‌زند، مانند ایمی‌کیمود، پودوفیلوکس و سینکاتچین؛ فقط با نسخه پزشک.
• روش‌هایی که پزشک در مطب انجام می‌دهد، مانند فریز کردن با نیتروژن مایع، برداشتن با جراحی، لیزر یا سوزاندن الکتریکی، و استفاده از اسید مخصوص.

چند نکته مهم:

• درمان، زگیل را برمی‌دارد اما لزوماً ویروس را از بدن پاک نمی‌کند. عود در چند ماه اول شایع است و معمولاً به معنای آلودگی تازه نیست. برخی زگیل‌ها هم بدون درمان خودبه‌خود برطرف می‌شوند.
• در بارداری برخی از کرم‌ها نباید مصرف شوند و پزشک روش مناسب را انتخاب می‌کند. زگیل به‌تنهایی دلیل سزارین نیست، مگر اینکه راه زایمان را بسته باشد.
• هرگز از زگیل‌برهای بدون نسخه مخصوص دست و پا، داروهای گیاهی و سنتی، اسید یا سوزاندن روی پوست ناحیه تناسلی استفاده نکنید. خطر سوختگی، زخم و عفونت جدی دارد.
• با همسر خود آرام گفت‌وگو کنید و او هم معاینه شود. زگیل به‌تنهایی دلیل خیانت نیست.
• زگیل تناسلی در کودکان را باید پزشک متخصص ارزیابی و درمان کند.

سخن پایانی

واکسن HPV یکی از معدود ابزارهایی است که می‌تواند یک سرطان را عملاً از میان بردارد. شواهد جهانی نشان می‌دهد این واکسن ایمن و مؤثر است و رفتار جنسی را تغییر نمی‌دهد.

تصمیم برای واکسن فرزند، تصمیمی برای سلامت آینده او و خانواده‌ای است که روزی تشکیل خواهد داد. پیش از تصمیم، با پزشک خود مشورت کنید.

هفت‌برکه: پیش از این، دکتر مینا جباری نیز در مقاله‌ای با عنوان «دواچی ۵: چه کسانی باید واکسن گارداسیل بزنند؟» (اینجا) درباره این ویروس و واکسنش نوشته بود.

منابع

• تحلیل دوباره کوهورت HITCH: میزان انتقال HPV بین زوج‌ها (۲۰۲۱)
• انتقال HPV از دست به ناحیه تناسلی در زوج‌ها (Lancet Infectious Diseases، ۲۰۱۹)
• نهفتگی HPV در طول عمر (Viruses، ۲۰۱۷)
• آلودگی پروب‌های سونوگرافی واژینال به HPV (PLoS ONE)
• دود لیزر بافت آلوده به HPV؛ مرور نظام‌مند
• DNA ویروس HPV در خون اهداکنندگان در ایران
• بوسه و HPV دهانی (Laryngoscope، ۲۰۱۹)
• CDC: درباره عفونت تناسلی HPV
• CDC: رهنمود درمان بیماری‌های آمیزشی ۲۰۲۱، فصل HPV و زگیل تناسلی
• سازمان جهانی بهداشت: HPV و سرطان (۲۰۲۴)
• NHS: زگیل تناسلی
• وینر و همکاران، کاندوم و خطر عفونت HPV، NEJM ۲۰۰۶
• توبیان و همکاران، ختنه و پیشگیری از HPV، NEJM ۲۰۰۹
• نقش رفتار جنسی گذشته و فعال‌شدن دوباره HPV در زنان میانسال، Cancer Research ۲۰۱۲
• اثر نوع زایمان بر انتقال عمودی HPV (متاآنالیز)
• کاهش زگیل‌های راجعه حنجره کودکان پس از واکسیناسیون در استرالیا
• HPV و زگیل تناسلی در کودکان، CMAJ ۲۰۱۲
• حساسیت HPV16 به ضدعفونی‌کننده‌های بالینی
• سازمان جهانی بهداشت و یونیسف: یادداشت فنی برآوردهای پوشش واکسن HPV (۲۰۲۶)
• برچسب رسمی گارداسیل ۹، سازمان غذا و داروی آمریکا (DailyMed)
• لی و همکاران، واکسن HPV و خطر سرطان مهاجم دهانه رحم، NEJM ۲۰۲۰
• داده‌های اسکاتلند: نبود سرطان دهانه رحم در واکسینه‌شدگان ۱۲ تا ۱۳ ساله (AAFP، ۲۰۲۴)
• کاهش زگیل تناسلی در استرالیا پس از برنامه ملی واکسیناسیون
• کاستینگ و همکاران، مرور نظام‌مند واکسن HPV و رفتار جنسی (۲۰۱۶)
• مرور مستقل شواهد ایمنی و اثربخشی واکسن HPV، دانشگاه مینه‌سوتا (۲۰۲۶)
• واکسن HPV و بیماری‌های خودایمنی در بیش از ۲ میلیون دختر فرانسوی
• واکسن HPV و سندرم گیلن‌باره در انگلستان
• پوشش واکسن HPV و غربالگری دهانه رحم در ایران، PLOS One
• آگاهی و پذیرش واکسن HPV در والدین، بابل
• روند سرطان دهانه رحم در کشورهای کم‌درآمد و متوسط (GLOBOCAN ۲۰۲۲)
• راهبرد ملی پیشگیری و درمان HPV در ایران