دکتر حمید حاجیان، دکترای حرفه‌ای و دانشجوی تخصص داخلی در دانشگاه علوم پزشکی تهران: پاییز آمده و فصل آنفلوانزا نزدیک است. پارسال موج آنفلوانزا از آبان شروع شد و فقط تا اواسط آذر بیش از ۱۱۰ نفر را در کشور به کام مرگ برد. بیشتر آنان سالمند یا بیمار زمینه‌ای بودند. واکسن امسال برای همان ویروسی به‌روز شده که پارسال بیمارستان‌ها را پر کرد.
خبر خوب این است که واکسن امسال برای همان ویروس به‌روز شده است. گروه‌های پرخطر هم می‌توانند آن را رایگان از مراکز بهداشت بگیرند.
این گزارش بر پایه تازه‌ترین توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت، مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) و وزارت بهداشت نوشته شده است. می‌گوید چه کسی، کی و چرا واکسن بزند و اگر بیمار شدیم چه کنیم.
آنفلوانزا یک سرماخوردگی ساده نیست
به برآورد سازمان جهانی بهداشت، هر سال حدود یک میلیارد نفر در جهان آنفلوانزا می‌گیرند. سه تا پنج میلیون نفر بیماری شدید پیدا می‌کنند و ۲۹۰ تا ۶۵۰ هزار نفر جان می‌بازند.
ویروس با قطرات سرفه، عطسه و حتی صحبت پخش می‌شود. دست زدن به سطح آلوده و بعد به چشم و دهان و بینی هم راه دیگر سرایت است. به همین دلیل در مدرسه، اداره و خانه سالمندان سریع دست‌به‌دست می‌شود.
آنفلوانزا معمولاً ناگهانی شروع می‌شود و فرد را از پا می‌اندازد: تب، لرز، سرفه خشک، گلودرد، بدن‌درد و خستگی شدید. در کودکان ممکن است استفراغ و اسهال هم دیده شود.
| سرماخوردگی | آنفلوانزا | کووید-۱۹ | |
| شروع | تدریجی | ناگهانی | متغیر |
| تب | کم یا بدون تب | معمولاً بالا | شایع |
| بدن‌درد و خستگی | خفیف | شدید | شایع |
| آبریزش بینی و عطسه | شایع | گاهی | گاهی |
آنفلوانزا و کووید را فقط با آزمایش می‌توان از هم جدا کرد. این نکته امسال مهم‌تر است، چون به گزارش وزارت بهداشت کووید هم در کشور در محدوده هشدار قرار دارد.
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
- سالمندان بالای ۶۵ سال
- کودکان زیر ۵ سال، به‌ویژه زیر ۲ سال
- زنان باردار و مادرانی که تازه زایمان کرده‌اند
- بیماران قلبی، ریوی (از جمله آسم)، دیابتی، کلیوی و کبدی
- افراد دچار نقص ایمنی، از جمله بیماران سرطانی و پیوندی
- افراد دچار چاقی شدید و ساکنان خانه‌های سالمندان
در این افراد آنفلوانزا ممکن است به ذات‌الریه، تشدید بیماری قلبی یا آسم، و حتی مرگ برسد.
واکسن امسال چه فرقی دارد؟
ویروس آنفلوانزا هر سال کمی تغییر می‌کند. برای همین سازمان جهانی بهداشت هر سال ترکیب واکسن را تازه می‌کند و واکسن پارسال برای امسال کافی نیست.
سازمان جهانی بهداشت اسفند گذشته ترکیب واکسن فصل جدید را اعلام کرد. هر سه جزء واکسن عوض شده است. مهم‌تر از همه، جزء H3N2 حالا با سویه‌ای به نام «زیرشاخه K» جور است. همین سویه پارسال در ایران، اروپا و آمریکا غالب بود.
واکسن چقدر مؤثر است؟ پارسال واکسن با سویه در گردش کاملاً جور نبود. با این حال، طبق برآورد CDC، خطر بستری شدن را در کودکان ۴۱ درصد و در بزرگسالان ۳۰ درصد کم کرد. مطالعه‌های اروپایی در کودکان اثر بیشتری هم نشان دادند.
یک عدد تلخ اهمیت واکسن را نشان می‌دهد. فصل گذشته در آمریکا ۱۷۹ کودک بر اثر آنفلوانزا جان باختند. حدود ۸۵ درصد آنان واکسن کامل نزده بودند.
واکسن سپر کامل نیست؛ بیشتر شبیه کمربند ایمنی است. شاید باز هم بیمار شوید، اما احتمال بستری و مرگ کمتر می‌شود. انتظار می‌رود واکسن به‌روزشده امسال بهتر عمل کند، هرچند داده واقعی آن هنوز در دست نیست.
چه کسانی، کی و کجا واکسن بزنند؟
سازمان جهانی بهداشت و CDC واکسن سالانه را برای همه افراد بالای ۶ ماه توصیه می‌کنند. اما وقتی واکسن کم است، نوبت اول با گروه‌های پرخطر است. وزارت بهداشت هم امسال همین سیاست را دنبال می‌کند.
رایگان در مراکز بهداشت. پارسال این گروه‌ها واکسن را رایگان از شبکه بهداشت گرفتند: زنان باردار، کودکان ۶ ماه تا ۵ سال، سالمندان بالای ۶۵ سال، بیماران زمینه‌ای، افراد دچار نقص ایمنی، بیماران سرطانی و کادر درمان. امسال هم سالمندان و گروه‌های پرخطر در اولویت‌اند. برای اطمینان از فهرست امسال، با مرکز خدمات جامع سلامت محل خود تماس بگیرید.
چند نکته برای گروه‌های خاص:
- زنان باردار در هر سه ماهه بارداری می‌توانند واکسن تزریقی بزنند. واکسن مادر، نوزاد را هم در شش ماه اول زندگی محافظت می‌کند.
- کودکان ۶ ماه تا ۸ سال که اولین بار واکسن می‌زنند، به دو دوز با فاصله دست‌کم چهار هفته نیاز دارند.
- سالمندان اگر واکسن مخصوص سالمندان در دسترس نیست، منتظر نمانند و همان واکسن موجود را بزنند.
کی؟ بهترین زمان مهر و آبان است، پیش از آن‌که موج بیماری اوج بگیرد. ایمنی حدود دو هفته پس از تزریق شکل می‌گیرد. با این حال تا وقتی ویروس در گردش است، واکسن زدن دیر نیست.
کجا؟ اولین محموله واکسن، حدود ۷۰۰ هزار دوز از چین و روسیه، اواخر شهریور وارد کشور شد. به گفته سازمان غذا و دارو، محموله‌های بعدی در راه است و هدف تأمین ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار دوز است. نیمی از محموله اول به مراکز بهداشت و نیمی به داروخانه‌ها رسیده است.
بقیه مردم می‌توانند واکسن را از داروخانه با نسخه یا مشاوره پزشک تهیه کنند. قیمت آن حدود ۲ میلیون تومان اعلام شده است. واکسن را فقط از داروخانه و شبکه رسمی بخرید. واکسن بازار سیاه ممکن است تقلبی باشد یا زنجیره سرمای آن رعایت نشده باشد.
عوارض واکسن و چند باور نادرست
عوارض واکسن معمولاً خفیف است و یکی دو روز طول می‌کشد: درد و قرمزی محل تزریق، تب خفیف و کمی بدن‌درد. تنها کسانی که نباید واکسن بزنند، کودکان زیر ۶ ماه و افرادی‌اند که به دوز قبلی واکسن آنفلوانزا واکنش آلرژیک شدید نشان داده‌اند.
اگر بیماری حاد متوسط یا شدید دارید، واکسن را بعد از بهبودی بزنید. سرماخوردگی خفیف مانع واکسن نیست.
«واکسن، خودش آنفلوانزا می‌دهد.» نادرست. واکسن تزریقی ویروس زنده ندارد و نمی‌تواند آنفلوانزا ایجاد کند. تب و بدن‌درد بعد از آن واکنش طبیعی بدن است، نه بیماری.
«به تخم‌مرغ حساسیت دارم، پس نمی‌توانم واکسن بزنم.» نادرست. طبق راهنمای CDC، افراد دارای حساسیت به تخم‌مرغ می‌توانند هر واکسن مناسب سن خود را بزنند.
«پارسال واکسن زدم، کافی است.» نادرست. ایمنی در طول چند ماه کم می‌شود و ویروس هم عوض می‌شود. امسال هر سه جزء واکسن تغییر کرده است.
«جیوه موجود در واکسن خطرناک است.» ماده‌ای به نام تیمروسال فقط در برخی ویال‌های چنددوزی به کار می‌رود. شواهد علمی آسیبی از آن در این مقدار نشان نداده‌اند. واکسن‌های تک‌دوز اصلاً این ماده را ندارند.
پیشگیری فقط واکسن نیست
چند عادت ساده، کنار واکسن، زنجیره سرایت را می‌شکند:
- دست‌ها را بشویید: با آب و صابون دست‌کم ۲۰ ثانیه، یا با محلول الکلی. به چشم و بینی و دهان دست نزنید.
- با آرنج سرفه کنید: یا با دستمال، و دستمال را فوراً دور بیندازید.
- بیمار هستید؟ در خانه بمانید: تا دست‌کم ۲۴ ساعت پس از قطع تب، بدون مصرف تب‌بر. کودک بیمار را به مدرسه نفرستید.
- ماسک بزنید: اگر بیمارید و ناچار به بیرون رفتن، در مکان‌های شلوغ و سربسته، در مراکز درمانی، و در روزهای آلودگی هوا.
- هوای خانه را عوض کنید: پنجره‌ها را گاهی باز کنید. کلاس و محل کار هم تهویه مناسب می‌خواهند.
برای افراد بسیار پرخطری که با بیمار تماس نزدیک داشته‌اند، پزشک ممکن است داروی ضدویروس پیشگیرانه تجویز کند. این دارو جایگزین واکسن نیست و فقط با نسخه پزشک مصرف می‌شود.
اگر بیمار شدیم چه کنیم؟
بیشتر افراد سالم ظرف حدود یک هفته خوب می‌شوند. استراحت کنید، مایعات فراوان بنوشید و برای تب و درد از استامینوفن یا ایبوپروفن به اندازه توصیه‌شده استفاده کنید.
دو هشدار مهم:
- آنتی‌بیوتیک روی ویروس آنفلوانزا اثری ندارد. مصرف بی‌جای آن فقط عارضه و مقاومت میکروبی می‌آورد. آنتی‌بیوتیک فقط وقتی لازم است که پزشک عفونت باکتریایی تشخیص دهد.
- به کودکان و نوجوانان آسپرین ندهید. آسپرین در آنفلوانزا ممکن است عارضه نادر اما خطرناکی به نام «سندرم رای» ایجاد کند که به کبد و مغز آسیب می‌زند.
داروهای ضدویروس. داروهایی مثل اسلتامیویر (با نام تجاری تامی‌فلو) با نسخه پزشک تجویز می‌شوند. در افراد سالم، اگر در ۴۸ ساعت اول شروع شوند، بیماری را حدود یک روز کوتاه‌تر می‌کنند.
اهمیت اصلی این داروها برای افراد پرخطر و بیماران بستری است. در این گروه، شروع زودهنگام دارو خطر عوارض و مرگ را کم می‌کند. به همین دلیل اگر در گروه پرخطر هستید، با شروع علائم زود به پزشک مراجعه کنید. برای این افراد حتی بعد از ۴۸ ساعت هم شروع دارو دیر نیست.
از ذخیره کردن یا مصرف خودسرانه این داروها پرهیز کنید.
| کادر: کی باید فوراً به پزشک یا اورژانس رفت؟ در بزرگسالان: • تنگی نفس یا سختی در نفس کشیدن • درد یا فشار مداوم در قفسه سینه یا شکم • سرگیجه مداوم، گیجی یا خواب‌آلودگی شدید • تشنج • ادرار نکردن • ضعف یا درد عضلانی شدید • تب یا سرفه‌ای که بهتر شده و دوباره بدتر می‌شود • بدتر شدن بیماری زمینه‌ای، مثل قلب یا دیابت در کودکان: • تنفس تند یا سخت، یا فرو رفتن دنده‌ها با هر نفس • کبودی لب‌ها یا صورت • درد قفسه سینه، یا درد عضلانی که کودک نتواند راه برود • کم‌آبی: هشت ساعت ادرار نکردن، خشکی دهان، گریه بدون اشک • بی‌حالی شدید یا هوشیار نبودن • تشنج • تب بالای ۴۰ درجه، یا هر تبی در شیرخوار زیر سه ماه • تب یا سرفه‌ای که بهتر شده و دوباره برگشته است |
آنفلوانزای پرندگان و خبرهای آمریکا
آنفلوانزای پرندگان (H5N1) در پرندگان سراسر جهان و در آمریکا حتی در گاوهای شیری دیده شده است. مبتلایان انسانی بیشتر کارگران دامداری و مرغداری بوده‌اند. CDC خطر آن را برای عموم مردم پایین می‌داند و انتقال انسان به انسان گزارش نشده است.
برای پیشگیری به پرنده بیمار یا مرده دست نزنید. گوشت مرغ و تخم‌مرغ را کامل بپزید و شیر خام ننوشید. دامداران و مرغداران هم از دستکش و ماسک استفاده کنند.
ماجرای سیاست واکسن در آمریکا. شاید در فضای مجازی تیترهایی درباره تغییر سیاست واکسن در آمریکا دیده باشید. وزیر بهداشت آمریکا سال گذشته همه اعضای کمیته مشورتی واکسن را برکنار کرد و تصمیم‌های کمیته جدید اکنون در دادگاه معلق است.
این یک اختلاف سیاسی و حقوقی داخلی است، نه شواهد تازه علیه واکسن. CDC، سازمان جهانی بهداشت، اروپا و انجمن‌های پزشکی آمریکا همچنان واکسن آنفلوانزا را برای همه افراد بالای ۶ ماه توصیه می‌کنند.
| کادر: آنفلوانزا در هفت جمله ۱. همین حالا، در مهر و آبان، واکسن بزنید. ۲. واکسن امسال برای سویه‌ای که پارسال غالب بود به‌روز شده است. ۳. گروه‌های پرخطر واکسن را رایگان از مراکز بهداشت می‌گیرند. ۴. حساسیت به تخم‌مرغ مانع واکسن نیست و واکسن آنفلوانزا نمی‌دهد. ۵. آنتی‌بیوتیک برای آنفلوانزا نه؛ آسپرین برای کودک هرگز. ۶. تنگی نفس، کبودی لب، گیجی یا تشنج یعنی مراجعه فوری. ۷. بیمار هستید؟ در خانه بمانید، با آرنج سرفه کنید و هوای خانه را عوض کنید. |
منابع
- سازمان جهانی بهداشت: ترکیب توصیه‌شده واکسن آنفلوانزا برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷
- سازمان جهانی بهداشت: برگه اطلاعات آنفلوانزای فصلی
- CDC: راهنمای بالینی واکسن آنفلوانزای فصلی
- CDC: اثربخشی واکسن در فصل ۲۰۲۵–۲۰۲۶ (MMWR)
- CDC: گزارش هفتگی آنفلوانزا، هفته ۱۶ سال ۲۰۲۶
- CDC: درمان آنفلوانزا با داروهای ضدویروس
- CDC: وضعیت آنفلوانزای پرندگان H5N1 در انسان
- آکادمی اطفال آمریکا: توصیه‌های پیشگیری و کنترل آنفلوانزا در کودکان ۲۰۲۶–۲۰۲۷
- باشگاه خبرنگاران جوان: ورود ۷۰۰ هزار دوز واکسن آنفلوانزا
- سلامت نیوز: آمار مرگ ناشی از آنفلوانزا در پاییز ۱۴۰۴
