هفت‌برکه: دیابت بیماری‌ای است که گاهی تا زمان بروز عوارض، نشانه آشکاری از خود نشان نمی‌دهد؛ به همین خاطر، بعید نیست شمایی که این گزارش را می‌خوانید هم مبتلا باشید. یک آزمایش ضرر ندارد.

14050825 Diabet

استقبال کم از غربالگری و بی‌توجهی به مراقبت‌های دوره‌ای، شناسایی به‌موقع بیماران را دشوارتر هم کرده است. در شهرستان گراش، با وجود ثبت ۲۴۰۸ بیمار دیابتی، تنها ۲۵ درصد جمعیت هدف در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ خطرسنجی شده‌اند.

به مناسبت هفته ملی دیابت، مریم شب‌خیز، کارشناس بیماری‌های غیرواگیر معاونت بهداشت دانشکده علوم پزشکی گراش؛ در گفتگو با ما به تشریح آخرین وضعیت بیماران دیابتی شهرستان، مشکلات موجود در مسیر مراقبت و راهکارهای پیشگیری از این بیماری پرداخته است.

وضعیت دیابت در شهرستان گراش

‌چه تعداد بیمار دیابتی ثبت‌شده در شهرستان داریم؟ شب‌خیز با اشاره به آمار افراد شناسایی‌شده مبتلا به دیابت در شهرستان گراش، از ثبت بیش از ۲۴۰۰ بیمار دیابتی در سطح شهرستان خبر داد و گفت: «در حال حاضر در کل شهرستان گراش ۲۴۰۸ نفر دیابتی داریم که ۱۵۴۸ نفر در شهر گراش زندگی می‌کنند و ۸۶۰ نفر در بخش و روستاهای تابعه، یعنی ارد و فداغ و روستاهای اطرافشان، زندگی می‌کنند.»

چرا همه بیماران دیابتی به کلینیک درمان مراجعه نمی‌کنند؟

‌شب‌خیز می‌گوید یکی از چالش‌های موجود در حوزه مراقبت از بیماران دیابتی، تفاوت آمار افراد شناسایی‌شده در مراکز بهداشتی با تعداد افرادی است که در کلینیک‌های درمان دیابت پرونده دارند. به گفته‌ی این کارشناس، بخشی از بیماران با وجود شناسایی و دریافت توصیه برای مراجعه به کلینیک، تمایلی به تشکیل پرونده درمان ندارند.

شب‌خیز در توضیح این موضوع گفت: «خیلی از افراد دیابتی‌ شاید اصلاً به کلینیک‌های پیشگیری از دیابت معاونت درمان که در بیمارستان است، نروند. ما به آن‌ها توصیه می‌کنیم که به آنجا مراجعه کنند و تشکیل پرونده بدهند، ولی خیلی از آن‌ها به ما می‌گویند که من کاری ندارم بروم آنجا؛ چرا دو بار بروم و تشکیل پرونده بدهم؟»

او می‌افزاید در حال حاضر نسخه ۰۳ پزشک خانواده مراجعه به متخصص را برای بیماران دیابتی آسان کرده است: «سال‌های قبل هم با کلینیک درمان صحبت کردیم که حداقل اگر بتوانند، ویزیت متخصص را از همان‌جا به‌صورت رایگان، ماهانه و هفتگی برای دیابتی‌ها بگیرند، چون وقتی درصدی از ویزیت متخصص را به افراد دیابتی اختصاص بدهند، شاید مردم از این طریق ترغیب بشوند و تشکیل پرونده بدهند. متأسفانه نتوانستند همکاری کنند. ولی در حال حاضر ارجاع به متخصص از طریق نسخه ۰۳ و پزشک خانواده را می‌توانند به‌راحتی بگیرند.»

قطع خودسرانه دارو؛ یکی از چالش‌های مراقبت از بیماران دیابتی

‌بزرگترین معضل درمان بیمار دیابتی، قطع خودسرانه‌ی دارو است. شب‌خیز با اشاره به اینکه برخی بیماران بعد از مدتی مصرف دارو، بدون توصیه و تایید پزشکی آن را کنار می‌گذارند، این موضوع را یکی از مشکلات جدی در روند مراقبت از بیماران دانست و درباره نحوه پیگیری این افراد گفت: «یکی از کارهای معاونت بهداشت، مراقبت ماهانه از افراد دیابتی توسط مراقبان سلامت است. ما یک‌سری آمار ماهیانه را از مراقبان سلامت در پایگاه‌های پزشک خانواده شهری و روستایی می‌گیریم و یک فایل اکسل به آن‌ها دادیم و گفتیم که اول تعداد کل افراد دیابتی‌ جمعیت خودتان را استخراج کنید و ماهانه برای پیگیری به آن‌ها زنگ بزنید. هر ماه این کار را انجام می‌دهیم، اما مراقب سلامت می‌گوید به خیلی از افراد زنگ زدم و آن‌ها می‌گویند که من دیابت ندارم و یک موقعی دارو می‌خوردم، ولی دیگر بعد از آن نخوردم و دکتر گفته دیگر نیاز نداری. یا خود شخص چند وقت دارو مصرف می‌کند و بعد از یک مدت دیگر دارو را مصرف نمی‌کند. این‌ها یکی از معضلات مراقبت از بیماران است.»

شب‌خیز ادامه می‌دهد: «حالا ما پیگیری می‌کنیم و تک‌تک به آن‌ها زنگ می‌زنیم که بیایند اینجا و به آن‌ها می‌گوییم که اگر شما مشکلی هم ندارید، اشکالی ندارد؛ یک سر بیایید اینجا تا دکتر یک آزمایش دیگر برایتان بنویسد و یک بار دیگر چک بشوید. اگر دکتر دارو را قطع کرد، اشکالی ندارد.»

یک بیمار دیابتی باید مادام‌العمر دارو بخورد. این را شب‌خیز می‌گوید و ادامه می‌دهد: «بیماری‌های دیابت و فشار خون، بیماری‌های مزمن هستند و افراد باید مادام‌العمر دارو بخورند، مگر اینکه دیابت نوع یک باشد که وابسته به انسولین است و بیشتر جوان‌ترها و نوجوان‌ها به آن مبتلا می‌شوند. ممکن است بعد از یک مدتی بهتر بشوند یا نیازی به انسولین نداشته باشند، ولی دیابت نوع دو معمولاً مادام‌العمر است و افراد باید دارو بخورند.»

خطرسنجی؛ راهی برای شناسایی زودهنگام دیابت

‌کارشناس بیماری‌های غیرواگیر معاونت بهداشت گراش، شناسایی افراد در معرض خطر را از دیگر برنامه‌های مهم حوزه بهداشت عنوان کرد و با اشاره به اجرای طرح خطرسنجی برای افراد بالای ۳۰ سال گفت: «کار دیگری هم که ما در معاونت بهداشت انجام می‌دهیم، شناسایی افراد دیابتی است. شناسایی این افراد برای ما مهم است و یکی از معضلات ما هم همین موضوع است. برای آن یک برنامه خاص داریم و آن برنامه خطرسنجی است.»

این طرح چیست؟ او می‌گوید: «افراد بالای ۳۰ سال، چه خانم و چه آقا، را فراخوان می‌کنیم که به پزشک خانواده، چه شهری و چه روستایی، مراجعه کنند. در آنجا یک‌سری سؤال از فرد پرسیده می‌شود؛ اینکه خودش سابقه دیابت دارد یا نه، یا خانواده‌اش سابقه دارند یا نه. از این خطرسنجی چند بیماری مشخص می‌شود؛ یکی فشارخون، یکی بیماری‌های قلبی، یکی دیابت و یکی هم چربی خون است.»

از هر چهار نفر فقط یک نفر خطرسنجی شده است

‌با وجود اجرای رایگان طرح خطرسنجی در مراکز بهداشتی، میزان مشارکت افراد در این برنامه همچنان یکی از چالش‌های موجود است. شب‌خیز با اشاره به آخرین آمار این طرح، از انجام خطرسنجی برای ۲۵ درصد جمعیت هدف در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ خبر داد و گفت: «آخرین پوشش خطرسنجی برای شش‌ماهه اول ۱۴۰۵ بود که ۲۵ درصد از افراد بالای ۳۰ سال را خطرسنجی کردیم.»

او با تأیید پایین بودن این میزان نسبت به هدف‌گذاری انجام‌شده، درباره برنامه مورد انتظار وزارت بهداشت توضیح داد: «بله، آمار پایین است و ما خطرسنجی را باید طبق دستوری که وزارت به ما می‌دهد، هر فصل ۲۵ درصد انجام بدهیم که در کل سال ۱۰۰ درصد بشود. حالا ۱۰۰ درصد هم نشد، ولی در حد ۷۰ یا ۸۰ درصد قابل قبول است.»

علت ثبت آمار پایین چیست؟ از عدم اطلاع‌رسانی کافی تا نبود کیت آزمایشگاهی.

شب‌خیز می‌گوید: «یک‌سری علت‌ها دارد. یکی از آن‌ها اطلاع‌رسانی است؛ چون مراقبِ سلامت هر روز زنگ می‌زند و پیگیری و جمعیت را فراخوان می‌کند، ولی آن‌طور که باید اهمیت نمی‌دهند. ما این خطرسنجی‌ها را به‌صورت رایگان در مراکز انجام می‌دهیم. یک مدتی کیت نداشتیم و مجبور بودیم آن‌ها را به آزمایشگاه بفرستیم، ولی کیت مجدداً شارژ شده و از هفته آینده بین پایگاه‌ها توزیع می‌کنیم.»

او درخواست می‌کند افراد بالای ۳۰ سال برای خطرسنجی زودتر مراجعه کنند: «همه افراد بالای ۳۰ سال مراجعه کنند. مراقبت‌هایی مثل قد، وزن و دور کمر از آن‌ها گرفته و آیتم‌های پرخطر از آن‌ها پرسیده می‌شود. در نهایت، ما یک دستگاهی داریم که از فرد هم تست قند و هم تست چربی خون گرفته می‌شود.»

پیگیری و کنترل وضعیت فرد بر اساس سن و وضعیت متفاوت است: «هر فرد باید سالانه این کار را انجام بدهد. اگر بالای ۴۰ سال باشد و هیچ مشکلی نداشته باشد، سالانه چک می‌شود، ولی بین ۳۰ تا ۴۰ سال اگر هیچ مشکلی نداشته باشد، سه‌ساله چک می‌شود. اما اگر هرکدام از آن‌ها مشکل داشته باشند، مثلاً سابقه خانوادگی داشته باشند یا خود فرد مشکل دیابت داشته باشد، براساس آن پیگیری داریم؛ حالا شش‌ماهه یا سه‌ماهه پیگیر آن‌ها هستیم و کارهایشان را انجام می‌دهیم.»

فاصله آمار موجود با میزان مورد انتظار شناسایی بیماران دیابتی

‌یکی دیگر از موضوعات مهم در برنامه‌های پیشگیری از دیابت، شناسایی افرادی است که هنوز بیماری آن‌ها تشخیص داده نشده است. شب‌خیز با اشاره به اینکه انتظار می‌رود دست‌کم ۱۴ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال شهرستان به‌عنوان بیمار دیابتی شناسایی شوند، گفت: «طبق آمار ملی ما انتظار داریم که در جمعیت‌مان حداقل ۱۴ درصد از افراد بالای ۲۵ سال‌ را به‌عنوان دیابتی شناسایی کنیم. در حال حاضر این لیست خیلی کمتر از این چیزی است که ما شناسایی کردیم.»

او در ادامه، با اشاره به تفاوت جمعیت هدف در شاخص‌های وزارت بهداشت و برنامه خطرسنجی شهرستان، آمار جمعیت بالای ۲۵ سال و ۳۰ سال را تشریح کرد: «برنامه شناسایی بیماران دیابتی‌ در حال حاضر از طریق برنامه خطرسنجی است که برای افراد بالای ۳۰ سال انجام می‌شود، ولی شاخصی که وزارت از ما می‌خواهد، افراد بالای ۲۵ سال است.»

شاخص وزارت بهداشت، خطرسنجی برای افراد بالای ۲۵ سال و اجرای این طرح برای افراد بالای ۳۰ سال است؛ تفاوت اینجاست: «جمعیت بالای ۲۵ سال شهرستان، ۳۲ هزار و ۹۳۹ نفر است که حدود ۱۴ درصد از این جمعیت را من باید به‌عنوان دیابتی شناسایی کنم، ولی متأسفانه خیلی پایین‌تر است. اینکه برنامه در کجا مشکل دارد، این است که بیماریابی ما از طریق مراقبت افراد جوان بالای ۲۵ سال انجام نمی‌شود و متأسفانه از جمعیت ۳۰ سال به بالا انجام می‌شود.»

اما، «جمعیت بالای ۳۰ سال در ابتدای سال ۱۴۰۵، تعداد ۲۹ هزار و ۷۰ نفر هستند و اگر بتوانیم از این‌ها هم شناسایی کنیم، خوب است؛ اما همین جمعیت هم متأسفانه شناسایی نشدند.»

بی‌توجهی به سلامت و فرار از انجام آزمایش؛ موانع مشارکت در غربالگری

‌به گفته‌ی این کارشناس، بخشی از پایین بودن آمار مشارکت در طرح خطرسنجی به عدم مراجعه افراد، به‌ویژه مردان، برای انجام مراقبت‌های سلامت مربوط می‌شود. او درباره دلایل این موضوع گفت: «مراقب سلامت می‌گوید یکی از علت‌هایی را که مردم برای خطرسنجی مراجعه نمی‌کنند، این است که افراد بالای ۳۰ سال شهرستان خارج از کشور هستند، مخصوصاً آقایان. اگر هم خارج از کشور نباشند، آقایان معمولا  کمتر به سلامت خودشان اهمیت می‌دهند.»

فرار از انجام آزمایش در مردان بیشتر و همکاری زنان بهتر است: «من خودم یک مدت مراقب سلامت بودم. مثلا شخصی مادرش را آورده بود و به او گفتم که بیا قند و چربی خودت را هم بگیرم. در جواب گفت که من هیچیم نیست و نمی‌روم آزمایش بدهم. در ادامه می‌گویند که بروم آزمایش بدهم و هزار تا مریضی از آن در می‌آید. حالا نمی‌دانم استرس است یا ترس یا هر چیزی که هست، نمی‌آیند آزمایش بدهند؛ مخصوصاً آقایان. باز خانم‌ها بهتر هستند و بیشتر همکاری می‌کنند در این مورد.»

شب‌خیز همچنین تغییر و جابه‌جایی جمعیت تحت پوشش مراقبان سلامت را یکی دیگر از عواملی دانست که در مقطعی روند شناسایی بیماران را با مشکل مواجه کرده بود: «با توجه به طرح ۰۳ و نظام ارجاع که آمد، جمعیت پزشک‌های ما جابه‌جا شدند و ما یک خرده در شناسایی‌ها به مشکل خوردیم؛ چون هی جمعیت جابه‌جا می‌شد. مثلاً مراقب سلامت ما یک شخص را در یک جمعیت شناسایی می‌کرد و آن شخص از یک جمعیت به جمعیت دیگری می‌رفت. الان تقریباً به ثبات رسیده و بهتر شده است.»

تغذیه نامناسب و کم‌تحرکی؛ دو عامل مهم افزایش خطر دیابت

‌این کارشناس در ادامه، با تأکید بر نقش سبک زندگی در پیشگیری از دیابت، مصرف بالای فست‌فود، شیرینی و شکلات و همچنین کاهش فعالیت بدنی را از نگرانی‌های حوزه سلامت در شهرستان گراش دانست و بر ضرورت افزایش تحرک روزانه تأکید کرد: «تغذیه در گراش متأسفانه خیلی بد است. هم فست‌فودی‌ها خیلی زیاد است و هم مصرف شیرینی و شکلات به‌شدت بالا است. این‌ها ممکن است باعث دیابت بشوند. متأسفانه سایز بدنی هم… در خیابان که برویم، تعداد ماشین‌ها از تعداد افراد بیشتر است.»

او از مشاهدات خود و همکارانش در گراش می‌گوید: «یکی از همکاران ما که گراشی هم نیست، می‌گفت هر روز که به خیابان می‌روم، آدمی نمی‌بینم که به‌صورت پیاده باشد. یک فعالیت حداقلی بدنی داشته باشند. حتماً لازم نیست باشگاه بروند و هزینه آن‌چنانی بدهند یا وقتشان گرفته شود. همین که تا محل کارشان می‌روند، ماشین نبرند یا چند متر عقب‌تر پارک کنند و پیاده به محل کارشان بروند.»

مراجعه برای پیشگیری و شناسایی آسان است به شرطی که کمی وقت بگذاریم. شب‌خیز می‌گوید: «هر روز در همه‌ی پایگاه‌های بهداشتی ما، افراد ۳۰ سال و بالاتر می‌توانند خدمات خطرسنجی را به‌طور رایگان دریافت کنند. در آنجا بیماری‌های فشارخون، دیابت و بیماری‌های قلبی شناسایی می‌شوند؛ چون پیشگیری بهتر از درمان است. یک نفر اگر پیش‌دیابت بود و پیگیر نشد، ممکن است تبدیل به دیابت بشود.»

روند مراقبت از بیماران پس از شناسایی دیابت

‌شب‌خیز در پایان، درباره مراحل مراقبت از افرادی که در جریان غربالگری به دیابت تشخیص داده می‌شوند، توضیح داد که این افراد بعد از شناسایی به پزشک ارجاع داده می‌شوند و روند درمان و مراقبت آن‌ها به‌صورت مستمر در مراکز بهداشتی پیگیری می‌شود.

او در تشریح این روند گفت: «غربالگری که انجام گرفت و دیابت در آن تشخیص داده شد، فرد به پزشک ارجاع داده می‌شود و پزشک هم به انجام آزمایش‌های تکمیلی ارجاعش می‌دهد. جواب آزمایش که آمد و اگر دیابت، نوع یک و یا نوع دو، تعریف شده بود، اطلاعات آن در سامانه سیب ثبت می‌شود. هر ماه مراقب سلامت به او زنگ می‌زند و افراد به پایگاه‌های پزشک خانواده مراجعه می‌کنند. در آنجا قندشان هر ماه چک می‌شود و هر سه ماه یک‌بار توسط خود پزشک مراقبت می‌شوند. اگر آزمایشی هم نیاز باشد هر سه ماه یک‌بار به او داده شود، یا داروی آن کم و زیاد شود و یا عوض کند، این کار انجام می‌شود. در نهایت هم مراقبت ماهانه مراقب سلامت را دریافت می‌کند که به‌صورت رایگان است و هم فصلی توسط پزشک مراقبت می‌شود.»

قبل از ابتلا، خطرسنجی را جدی بگیریم

متاسفانه بزرگترین علامت خطر دیابت، «بی‌علامتی» آن است و بهترین راه برای کاهش خطر ابتلا به آن اصلاح سبک زندگی، فعالیت‌های بدنی روزانه و بازگشت به تغذیه سنتی شامل مصرف میوه‌ها و سبزیجات تازه است؛ این را دکتر نیکوسخن، مدیرعامل انجمن دیابت ایران می‌گوید.

دکتر نیکوسخن، در همایش سراسری دیابت در مشهد (+)، با تأکید بر اینکه تشخیص زودهنگام می‌تواند تا ۹۰ درصد از بروز عوارض مخرب دیابت جلوگیری کند، راهکارهای شناسایی افراد در معرض خطر را عنوان کرد و افزود عواملی نظیر سن (بالای ۳۵ سال)، سابقه خانوادگی، فشار خون بالا، چاقی و سبک زندگی غیرفعال از جمله عوامل اصلی ریسک محسوب می‌شوند.