هفتبرکه – مریم مالدار: امروز ۲۵ اردیبهشت روز بزرگداشت حکیم ابولقاسم فردوسی و پاسداشت زبان فارسی است.
شاهنامه، شاهکار بیهمتای فردوسی، نه فقط یک منظومهی شعری، بلکه گنجینهای از تاریخ، اسطوره و خرد ایرانی است. این اثر والا، آینهی تمامنمای فرهنگ و هویت ملی ماست؛ سفری که از روزگار آفرینش در باور ایرانیان باستان شروع میشود و با مرگ یزدگرد سوم و فتح ایران توسط اعراب خاتمه مییابد.
اما برای بسیاری از ما، زبان کهن و ساختار شعری شاهنامه و یا حتی حجم قطور و سنگینش مانعی بر سر خواندن و درک آسان آن است. این شد که تصمیم گرفتیم به جای معرفی فردوسی شاهکار سترگش، هفت منبع خواندنی و شنیدنی که درک و لذت بردن از شاهنامه را برای همگان آسان و قابل دسترس میکند، معرفی کنیم.
۱. داستانهای شاهنامه به نثر
دکتر محمد دبیر سیاقی، پژوهشگر و شاهنامهپژوه برجسته، با اثری ارزشمند به نام «برگردان روایتگونه شاهنامه فردوسی به نثر»، این شاهکار را به زبانی روان و داستانی بازآفرینی کرده است. او نه به ترجمهی لفظبهلفظ، بلکه به بازگویی لطیف و کوتاه داستانها پرداخته، بی آنکه از روح و زیبایی متن اصلی چیزی کاسته شود.
دکتر سیدمحمّد دبیر سیاقی (زاده ۱۲۹۸ – درگذشته ۱۳۹۷) پژوهشگر، نویسنده، شاعر، آموزگار ادبیات فارسی و مصحح برجسته متون کهن پارسی بود. ایشان نزدیک به ۸۰ متن ادبی و تاریخی ارزشمند را تصحیح و منتشر کردند، از جمله شاهنامه فردوسی، دیوان منوچهری دامغانی، نزههالقلوب، فرهنگ سُروری، سلطان جلالالدین خوارزمشاه، لغت فرس اسدی طوسی و سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی. او همچنین در گردآوری فرهنگ لغت با علیاکبر دهخدا همکاری داشتند. دکتر دبیر سیاقی ۴۵ سال در دانشگاه تهران به تدریس پرداختند و همچنین در دانشگاههای مصر و چین تدریس کردند. ایشان اولین استاد ایرانی در دانشگاه پکن بودند و در دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین نیز به آموزش زبان فارسی مشغول بودند. برای معرفی و آشنایی بیشتر با شخصیت ایشان، زندگینامه ایشان در سال ۱۳۹۵ با ساخت مستندی به نام «نادره کار» به تصویر کشیده شده است.
کتابِ ۵۵۰ صفحهای «برگردان روایتگونه شاهنامه فردوسی به نثر» را انتشارات قطره در قطع وزیری به چاپ رسانده است. این کتاب نثر بسیار نرم، ساده و البته قابل فهمی برای همگان دارد تا درِ بهانهجویی از سختی نظم را بر روی ما ببندد. به قول خودِ ناشر، «هر ایرانی باید شاهنامه را بخواند و لفظ و معنی و قالب و محتوای آن را سرمشق و راهنمای کار خود قرار دهد. شاهنامه را بخواند و مکرر بخواند تا به عمق فرهنگ با ارج ایران تا سده چهارم هجری به خوبی آگاهی پیدا کند.»
پس اگر شما هم از آن دستهاید که همیشه آرزو داشتید شاهنامه را بخوانید، اما نظم و زبان دشوارش شما را بازداشته، این کتاب بهترین نقطهی آغاز است. با خواندن برگردان شاهنامه، نهتنها با داستانهای پرکشش و شورانگیز این اثر آشنا میشوید، بلکه انگیزهای تازه در شما زاده میشود تا روزی خیلی نزدیک به سراغ خود شاهنامه بروید و عظمت بیپایان آن را از نزدیک لمس کنید. چرا که این کتاب، روایتِ کوتاه از داستانهاست و از آن جزییات ریز و چکاچک شمشیرها به گوشتان نمیرسد. پس خیلی زودتر از آنچه که فکرش را بکنید داستانها را ورق میزنید تا به خوانش صفحات پایانی برسید.
اگر از آن دسته افراد معدودی هستید که ورق زدن و بوی کتاب برایتان دلپذیر نیست، پیشنهادم به شما خرید کتاب صوتی برگردان شاهنامه به نثر است که در اپلیکشنهای کتابراه و فیدیبو (اینجا) موجود است.
الغرض بیهوده سخن بدین درازی نشود. «شاهنامه بخوانید و مکرر شاهنامه بخوانید»
۲. شاهنامه برای نوجوانان
کتاب «داستانهای حکمتآموز شاهنامه» اثر فریناز جلالی را انتشارات نگاه آشنا منتشر کرده است. این کتاب ۸۰صفحهای و بسیار کمحجم، داستانهای مشهور شاهنامه فردوسی را به زبان ساده و با بهرهگیری از حکمتهای اخلاقی و آموزنده، برای نوجوانان و جوانان روایت میکند.
هشت داستان ضحاک ماردوش، کاوه آهنگر، فریدون و سه فرزندش، داستان ایرج، خونخواهی منوچهر، داستان سام و سیمرغ، داستان زال و رودابه و رستم دستان به ترتیب در کتاب فهرست شده است؛ هر چند تمام داستانهای شاهنامه جذابیتهای خاص خودش را دارد و در هر داستان مفاهیمی چون شکرگزاری، ایمان و خرد، احترام، شجاعت، عشق و… به چشم میخورد و میتواند هر نوجوانی را میخکوب کند و نسل جدید را با کتاب بیشتر دوست کند.
نویسنده تمام این داستانها را به نثر بازگو کرده و در برخی قسمتها برای تاثیرگذاری بیشتر، ابیات خود شاهنامه را هم لابهلای متن جای داده است. خانم فریناز جلالی سعی کرده با زبان و قلمی بسیار روان و قابل فهم، داستانهای انتخابی را برای نوجوانان و جوانان تا حد امکان راحت کند تا نسل جوان را علاوه بر سرگرمی و دوستی با کتاب، به فرهنگ و ادب ایران و نیز آشنایی با اسطورهها نزدیک و علاقهمند کند.
از طریق این لینک (اینجا) میتوانید به باقی کتابهای این انتشارات دسترسی داشته باشید، از جمله داستانهای حکمتآموز مثنوی معنوی، کلیله و دمنه، گلستان و بوستان و….
۳. پادکستی برای دوستداران مبتدی شاهنامه
پادکست «فردوسیخوانی» ۱۷۷ قسمت دارد و همانگونه که از نامش پیدا است، در آن امیر خادم به خواندن ابیات از روی کتاب شاهنامه تصحیح استاد خالقی مطلق میپردازد.
امیر خادم پژوهشگر ادبیات فارسی و تاریخ ایران و پادکستساز ایرانی مقیم کاناداست. او تحصیلات خود را در مقطع دکترای رشته ادبیات تطبیقی از دانشگاه آلبرتا به پایان رسانده و سابقه تدریس ادبیات در دانشگاه تورنتو را نیز دارد و برای تهیهٔ پادکستهای فردوسیخوانی و ماجرای مشروطه، چهرهی شناختهای است. برای آشنایی بیشتر میتوانید قسمت ۴۷ برنامه اکنون را ببینید.
هر قسمت از این پادکست حدودا ۳۰ تا ۵۰ دقیقه بیشتر وقت شما را نمیگیرد و نکتهی مهم این است که آقای خادم به خوانش سادهی شاهنامه میپردازد و گاه حتی جهشهایی هم دارد که به قول خودش زودتر به قسمتهای مهم برسد و مخاطب زیرِ بار توصیفات ریز به ریز خسته نشود.
از اینجا میتوانید به این پادکست دسترسی داشته باشید و در هر ساعتی از شبانه روز که بیکار شدید، بشنوید و لذت ببرید.
داستان سه قسمتی زندگی فردوسی تهیه شده در پادکست «رخ» با صدای امیر سودبخش، پیشنهادِ بینظیر دیگرِ شنیداری است که میتوانید از کانال روبیکا @podcastrookh بشنوید تا با روایت دورههای مختلف زندگی فردوسی آشنا شوید.
۴. شاهنامه در قاب تلویزیون
برای برانگیختن اشتیاقتان به خواندن شاهنامه، دو قسمت دیدنی از برنامه «اکنون» را هم پیشنهاد میکنم: قسمت دهم و چهلویکم.
«اکنون» یک برنامه گفتوگو محور به میزبانی سروش صحت است و در هر قسمت با مهمانان مختلف، دری از کتاب، موسیقی و اندیشههای مختلف را به رویتان میگشاید و شما را به ژرفای فرهنگ و هنر میبرد.
قسمت دهم، گفتوگو با دکتر بئاتریس کریستینا سالاس، نخستین مترجم شاهنامه به اسپانیولی، دکترای آموزشوپرورش از دانشگاه سوربن پاریس، استاد مدعو دانشگاه تهران و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد که بیش از ۲۷ سال است در ایران زندگی میکند. ترجمه هفتجلدی او از شاهنامه با همت انتشارات «شمع و مه» در سال ۱۴۰۰ منتشر و در کشورهای مختلف رونمایی شد. او میگوید: «ترجمه اسپانیایی من از شاهنامه ادای احترامی است به کار ژول مول (Jules Mohl)، نخستین کسی که شاهنامه را به زبانی رمانس چون فرانسه ترجمه کرد.»
قسمت چهلویکم هم به گفتگو با دکتر مهری بهفر، نویسنده، پژوهشگر و مدرس ادبیات فارسی اختصاص دارد. او به تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات شاهنامه میپردازد و تاکنون پنج دفتر از مجموعه «شاهنامه: تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات» از وی منتشر شده و دفترهای بعدی در راه است. از بهفر مقالات متعددی درباره شعر کلاسیک فارسی، شعر و داستان معاصر و بازخوانی تاریخ شفاهی زنان ایران منتشر شده است. کتاب «شاهنامه در دو بازخوانی، شاهرخ مسکوب» نیز با ویرایش او در نشر نو به چاپ رسیده و او سردبیر و مدیرمسئول نشریه تخصصی معرفی کتاب «رود» است.
برای دیدن برنامه میتوانید روی فیلیمو حساب کنید (اینجا).
۵. شاهنامه برای زندگی
کتاب «حمد، ثنا و ذکر خداوند در شاهنامه» یک کتاب خوبِ ۳۲۳ صفحهای از استاد محمد حسین پاپلی یزدی است که انتشارات پاپلی آن را منتشر کرده است.
نویسندهی کتاب میگوید: «هیچ داستانی در شاهنامه نیست (به جز داستان ضحاک) که با نام، حمد و ثنای خداوند شروع نشده باشد. وقتی رستم، دیو سفید را میکشد نمیگوید من کردم! غسل میکند، حمد خدا را به جای میآورد و میگوید دادار تو کردی»؛ و بعد با همان لهجهی دلنشینش ادامه میدهد: «۱۲ بیت در شاهنامه وجود دارد که بنیان اساسنامهی پنج وزاتخانهی ماست؛ حقوق بازنشستگی، زنان بیوه، حقوق جانبازی و کسانی که در جنگ کشته شدهاند، بچههای یتیم. شاهنامه کتابی است که هم ذکر خداوند را دارد و هم مسائل امروزهی ما را».
از اینجا میتوانید نسخه چاپی کتاب را خریداری کنید.
البته ذوق و علاقهی وافر آقای پاپلی یزدی به کتاب «حمد، ثنا و ذکر خداوند در شاهنامه» ختم نمیشود و کتاب «شاهنامه برای زندگی، ده دیو» نوشتهی دکتر فهیمه حسینزاوه با مقدمهی ایشان نیز کتاب دیگری است که ایشان در برنامه اکنون به مخاطبان معرفی میکند و خواندنش خالی از لطف نیست.
۶. آلبومی از داستانهای شاهنامه
سلیقهی آدمها واقعا متفاوت است. یکی دوست دارد کتاب بخواند، یکی هم ترجیح میدهد بگردد پِی فیلمهایی که بر اساس آن کتاب ساختهاند و صوت و تصویر را با هم داشته باشد. یکی هم به شنیدن گلچین و گزیده قناعت میکند و ترجیح میدهد گوشش را به ابیات گزیده آشنا کند تا در تنهاییهایش زیر لب زمزمه کند. اگر علاقهمندید به شنیدن گزیده و این که همزمان هم بشنوید و هم کارتان را انجام دهید، یک پیشنهاد متفاوت و سنتی دارم؛ این بار آلبوم «درفش کاویانی» را بشنوید. هر چند این آلبوم هم به شکل صوتی «ده قطعه» و هم به شکل تصویری «دوازده قطعه» عرضه شده است.
آلبوم «درفش کاویانی» با آواز استاد شهرام ناظری و آهنگسازی فرید الهامی با همکاری نوازندگان گروه موسیقی فردوسی است. این اثر با ساز مقامی تنبور، حماسهسرایی (شاهنامهخوانی) شده و آواهای چندهزارساله «هوره» و «مور» و همچنین مقامهای باستانی تنبور اجرا شده است.
ده قطعه این آلبوم عبارت است از: آواخوانی؛ براساس آواهای باستانی هوره و مور پادشاهی ضحاک؛ تولد فریدون؛ تکنوازی تنبور؛ ضحاک در جستجوی فریدون؛ خروشیدن کاوهٔ دادخواه؛ کاوه آهنگر (گروهنوازی)؛ قیام کاوهٔ آهنگر؛ تکنوازی عود؛ کاوه آهنگر (آوازی)؛ برافراشتن درفش کاویانی؛ و به بند کشیده شدن ضحاک در کوه دماوند (نبرد نور و ظلمت).
این آلبوم را میتوانید از اینجا بشنوید.
۷. انعکاس دین در شاهنامه
کتاب «ادیان در شاهنامه (زردتشتی، مانوی، مزدکی، یهود، مسیحیت، اسلام)» نوشتهی کلثوم غضنفری، پنج فصل دارد و در کنار معرفی ادیان و آوردن ابیات شاهنامه، به بررسی باورها و برخی آیینهای ادیان نیز میپردازد. در این روزها که حرف از سنتهای باستانی و ایرانی بین جوانها بسیار باب شده، حیف است این ۱۴۱ صفحه از کتاب ادیان در شاهنامه را نخوانیم.
این بار هدیهی ما به شما فایل همین کتاب است تا دسترسی شما را به خواندن راحتتر کنیم. از اینجا دریافت کنید.
بناهای آباد گردد خراب / ز باران و از تابش آفتاب
پی افکندم از نظم کاخی بلند / که از باد و باران نیابد گزند
